عربیکا (Coffea arabica) گونهای از درخت قهوه است که بومی ارتفاعات جنوبغربی اتیوپی است و حدود ۶۰ درصد قهوه جهان از آن به دست میآید. قهوه عربیکا از روبوستا شیرینتر و نرمتر است، اسیدیته روشنتر و تلخی کمتری دارد و بسته به خاستگاه، نتهایی از میوه، گل، کاکائو یا شکلات در آن حس میشود.
فهرست مطالب
قهوه عربیکا چه طعمی دارد؟
طعم عربیکا را اگر بخواهیم کوتاه بگوییم: شیرین، نرم و کمی ترش، به همان معنای خوشایند ترشی. برند Braun (گروه دلونگی) در صفحه پرسشهای متداولش دانه عربیکا را شیرینتر و نرمتر توصیف میکند، با رگههایی از شکر، میوه و توت و اسیدیته بالاتر. دانشنامه بریتانیکا هم عربیکا را ملایمتر، خوشطعمتر و معطرتر از روبوستا میداند. ویکیپدیا در مقابل، روبوستا را کماسیدیتهتر، تلختر، چوبیتر و کممیوهتر معرفی میکند.
ما هم در معرفی ترکیب ۱۰۰ درصد عربیکا تجاری، «میزان بالای اسیدیته» را شاخصه اصلی عربیکا دانستهایم.
طعم و مزه قهوه عربیکا از کجا میآید؟
بخشی از این تفاوت به ترکیب شیمیایی دانه برمیگردد. اینفوگرافیک شیمی قهوه Compound Interest این اعداد را برای دانه سبز دو گونه آورده است:
| ترکیب دانه | عربیکا | روبوستا |
|---|---|---|
| قند (ساکارز) | ۶ تا ۹ درصد | ۳ تا ۷ درصد |
| چربی | ۱۵ تا ۱۷ درصد | ۱۰٫۵ تا ۱۱ درصد |
| اسیدهای کلروژنیک | ۵٫۵ تا ۸ درصد | ۷ تا ۱۰ درصد |
| کافئین | ۱٫۲ تا ۱٫۵ درصد | ۲٫۲ تا ۲٫۷ درصد |
قند و چربی بیشتر و کافئین کمتر با چیزی که از عربیکا در فنجان میچشیم جور است: شیرینتر، با بافت نرمتر و تلخی کمتر. البته اینها اعداد دانه خاماند و رُست، روش دمآوری و خود قهوهساز هم روی فنجان آخر اثر دارند.
اسیدیته قهوه عربیکا
اسیدیته در زبان قهوه یعنی ترشی دلپذیر و زندهای که با شیرینی همراه است؛ چیزی شبیه ترشی سیب یا مرکبات، نه طعم ترش و گس ناخوشایند. سایت Coffee Review این مرز را صریح میکشد و ترشی یا گسی تیز و ناخوشایند را اسیدیته حساب نمیکند. در توصیف قهوهها، اسیدیته را با کلماتی مثل روشن، زنده، میوهای یا توتمانند میشناسید.
اسیدیته همه عربیکاها یک اندازه نیست. به نوشته Coffee Review، روبوستا و بعضی عربیکاهایی که در ارتفاع پایین کشت شدهاند تقریباً اسیدیتهای ندارند. رُست هم اثر مستقیم دارد: انجمن ملی قهوه آمریکا (NCA) مینویسد هرچه رُست روشنتر باشد، قهوه اسیدیتر است و رُست تیره اسیدیته را پایین میآورد.
قهوه عربیکا تلخ است؟
عربیکا معمولاً از روبوستا کمتلختر است، ولی بیتلخی نیست. طبق NCA، رُست تیره تلخی پررنگی به قهوه میدهد؛ پس عربیکایی که خیلی تیره رُست شده باشد هم تلخ میشود. اگر از تلخی فرار میکنید، سراغ عربیکا با رُست روشن تا متوسط بروید.
نقش خاستگاه، فرآوری و رُست در طعم عربیکا
«طعم عربیکا» یک طعم واحد نیست. Coffee Review مثلاً اسیدیته قهوه کاستاریکا را شفاف و قوی، قهوه کنیا را توتمانند و قهوه سوماترا را عمیق و خفه توصیف میکند. روش فرآوری هم مسیر طعم را عوض میکند. به گفته Seattle Coffee Gear، قهوههای شسته (Washed) بیشتر شفافیت، ساختار و اسیدیته روشن نشان میدهند و قهوههای فرآوری طبیعی (Natural) نت میوهای پررنگتر، بدنه سنگینتر و شیرینی مربایی.
در قهوههای خودمان هم همین تفاوتها پیداست. مشخصات دو ترکیب ۱۰۰ درصد عربیکا و چند تکخاستگاه تخصصیمان را در جدول زیر کنار هم گذاشتهایم:
| قهوه | خاستگاه، ارتفاع و فرآوری | رُست یا امتیاز | نتهای طعمی |
|---|---|---|---|
| ترکیب ۱۰۰ درصد عربیکا تجاری | قهوههای آمریکای لاتین و جنوبی | رُست متوسط | اسیدیته یادآور سیب زرد و نارنگی، تلخی کاکائومانند کم، رایحه موم عسل |
| ترکیب ۱۰۰ درصد عربیکا تخصصی | دانههای عربیکای تخصصی از مزارع منتخب | رُست روشن رو به متوسط | انگور قرمز، انار و شاهتوت، رایحه گلهای سفید |
| تکخاستگاه گواتمالا سولالا | سولولا، ۱۲۴۰ تا ۱۴۷۰ متر، شسته | امتیاز SCA ۸۶ | سیب قرمز، پوست پرتقال، آلبالو، شکلات شیری |
| تکخاستگاه اتیوپی بورسا | گوجی، ۱۹۰۰ تا ۲۳۰۰ متر، طبیعی | امتیاز SCA ۸۸ | بلوبری، توتفرنگی، گل یاس، هلو |
| تکخاستگاه کلمبیا آرکیلا | آرمنیا، ۱۴۵۰ تا ۱۵۰۰ متر، عسلی | امتیاز SCA ۸۹ | هلوی رسیده، زردآلو، دانه کاکائو |
گواتمالای شسته را کنار اتیوپی طبیعی بگذارید تا همان حرف منابع درباره فرآوری را در فنجان ببینید: یکی مرکباتی و شفاف با پایانی شکلاتی، دیگری پرمیوه و گلی. برای چشیدن این تفاوتها سراغ قهوه تک خاستگاه بروید، چون در ترکیبها شخصیت هر خاستگاه با بقیه قاطی میشود.
درخت قهوه عربیکا و شرایط کشت
عربیکا چه نوع قهوهای است؟
عربیکا یکی از گونههای جنس قهوه (Coffea) است و خودش از آمیزش طبیعی دو گونه دیگر پدید آمده: Coffea canephora، یعنی همان روبوستا، و Coffea eugenioides. طبق ویکیپدیا، عربیکا از هر یک از ۱۱ کروموزومش به جای دو نسخه، که در گونههای دیپلوئید دیده میشود، چهار نسخه دارد؛ روی هم ۴۴ کروموزوم. پژوهشی که World Coffee Research گزارش کرده نشان میدهد همه عربیکاهای جهان از یک گیاه آمدهاند که حدود ۱۰ تا ۲۰ هزار سال پیش پدید آمد. نتیجهاش تنوع ژنتیکی خیلی کم است و همین، اصلاح درختان مقاوم به بیماری و گرما را سخت میکند.
تفاوت مهم دیگرش با روبوستا در گردهافشانی است. به نوشته انجمن قهوه تخصصی (SCA)، درخت عربیکا میتواند گلهای خودش را بارور کند، ولی روبوستا به گرده درخت دیگری نیاز دارد.
زیستگاه طبیعی عربیکا جنگلهای ارتفاعات جنوبغربی اتیوپی است و جمعیتهای وحشیاش در سودان جنوبی و یمن هم دیده شدهاند. طبق World Coffee Research، قهوه در قرن چهاردهم میلادی به یمن رسید و به گفته بریتانیکا، تجارت قهوه از قرن شانزدهم بر پایه قهوه یمن شکل گرفت که از بندر مخا صادر میشد. نام علمی این گیاه را کارل لینه در سال ۱۷۵۳ ثبت کرد؛ arabica در لاتین یعنی «عربی».
درخت عربیکا چه شکلی است؟
عربیکای وحشی طبق ویکیپدیا درختی است که ۹ تا ۱۲ متر قد میکشد، ولی درختان مزرعه را حدود ۵ متر نگه میدارند و اغلب تا ۲ متر هرس میکنند تا چیدن میوه راحت باشد. برگها روبهروی هم، بیضی و ۶ تا ۱۲ سانتیمتریاند. گلها سفید و ۱۰ تا ۱۵ میلیمتریاند و در خوشههای ۲ تا ۹ تایی کنار برگها باز میشوند. میوه، که به آن گیلاس قهوه میگویند، ۱۰ تا ۱۵ میلیمتر قطر دارد و معمولاً دو دانه در آن است؛ همان دانههای قهوه.
به گفته NCA، درخت قهوه حدود سه سال بعد از کاشت میوه میدهد و طبق ویکیپدیا عربیکا حدود هفت سال طول میکشد تا کاملاً بالغ شود. محصول یک درخت زیاد نیست. NCA میانگین تولید سالانه یک درخت قهوه را حدود ۱۰ پوند (نزدیک ۴٫۵ کیلوگرم) گیلاس قهوه میداند که حدود ۲ پوند (نزدیک ۰٫۹ کیلوگرم) دانه سبز از آن درمیآید. در حدود ۵ درصد قهوه جهان هم گیلاس به جای دو دانه فقط یک دانه دارد.
ارتفاع و اقلیم کشت عربیکا
عربیکا هوای خنک کوهستان را دوست دارد. ویکیپدیا ارتفاع کشت معمولش را ۱۲۰۰ تا ۱۵۰۰ متر و دمای میانگین مناسبش را ۱۵ تا ۲۴ درجه سانتیگراد میداند. Compound Interest بازه ارتفاع کشت را ۶۰۰ تا ۲۲۰۰ متر و بارش مناسب را ۱۲۰۰ تا ۲۲۰۰ میلیمتر در سال آورده است. ارتفاع کشت تکخاستگاههای ما از حدود ۱۲۰۰ متر (عربستان جازان) تا ۲۳۵۰ متر (اتیوپی تیرتیرا) است؛ کف این بازه با عدد ویکیپدیا یکی است، ولی سقفش از هر دو بازه بالاتر است.
عربیکا گیاه حساسی است. بیماری زنگ برگ قهوه که عاملش قارچ Hemileia vastatrix است و آفت سوسک میوه قهوه دو تهدید جدی برایش هستند. بیشتر عربیکای جهان در آمریکای لاتین کشت میشود و شرق آفریقا و آسیا هم سهم دارند. کشت در ارتفاع، مراقبت بیشتر و حساسیت به بیماری باعث میشود عربیکا معمولاً از روبوستای مقاومتر گرانتر باشد. جزئیات این مقایسه و قیمت بازار جهانی را در مقاله فرق عربیکا و روبوستا نوشتهایم.
کافئین قهوه عربیکا
عربیکا از روبوستا کافئین کمتری دارد. طبق Compound Interest، کافئین دانه عربیکا حدود ۱٫۲ تا ۱٫۵ درصد وزن دانه است و روبوستا حدود ۲٫۲ تا ۲٫۷ درصد. ویکیپدیا هم کافئین دانه عربیکای معمولی را حدود ۱۲ میلیگرم در هر گرم ماده خشک ذکر میکند، یعنی همان ۱٫۲ درصد. NCA فرقشان را در یک جمله میگوید: روبوستا ۵۰ تا ۶۰ درصد بیشتر از عربیکا کافئین دارد.
این عدد مال دانه است، نه فنجان. کافئین فنجان به مقدار پودر، روش دمآوری و اندازه فنجان هم بستگی دارد. برای مقایسه، کلینیک مایو برای یک لیوان ۲۳۷ میلیلیتری قهوه دمکرده حدود ۹۶ میلیگرم و برای یک شات اسپرسوی ۳۰ میلیلیتری حدود ۶۳ میلیگرم کافئین آورده، بدون اینکه گونه قهوه را جدا کند. اسپرسوی بدون کافئین در همان جدول حدود ۱ میلیگرم کافئین دارد. ویکیپدیا از گیاهان جهشیافته عربیکا با کافئین طبیعی خیلی کم، حدود ۰٫۷۶ میلیگرم در گرم، هم نام برده است.
کلینیک مایو تا ۴۰۰ میلیگرم کافئین در روز را برای بیشتر بزرگسالان احتمالاً بیخطر میداند و هاروارد در بارداری کمتر از ۲۰۰ میلیگرم در روز را توصیه میکند. اگر به کافئین حساس هستید، بیماری خاصی دارید یا دارو مصرف میکنید، مقدار مصرف را با پزشک هماهنگ کنید.
خواص قهوه عربیکا
پژوهشی نیست که اثر عربیکا بر سلامت را جدا از خود قهوه نشان دهد. مطالعاتی که درباره قهوه و سلامت منتشر میشوند معمولاً گونه قهوه را از هم جدا نکردهاند، پس هرچه درباره «خواص قهوه» میخوانید، با همین احتیاط به عربیکا هم مربوط است.
دانشکده بهداشت عمومی هاروارد در صفحه قهوهاش مینویسد قهوه مخلوطی از بیش از هزار ماده شیمیایی است. پلیفنولهایی مثل اسید کلروژنیک، چه در قهوه معمولی و چه در قهوه بدون کافئین، ممکن است نقش آنتیاکسیدان داشته باشند. به نوشته هاروارد، مصرف ۳ تا ۵ فنجان استاندارد قهوه در روز در مطالعات بارها با خطر کمتر برخی بیماریهای مزمن همراه بوده است؛ از جمله، کسانی که همیشه قهوه مینوشند خطر کمتری برای دیابت نوع ۲ داشتهاند و مصرف ۳ تا ۵ فنجان با حدود ۱۵ درصد خطر کمتر بیماری قلبیعروقی همراه بوده است.
اینها همبستگیاند، نه دلیل درمانی، و قهوه جای درمان پزشکی را نمیگیرد. همان منبع دو نکته احتیاطی هم دارد: قهوه فیلترنشده مثل قهوه فرانسه و قهوه ترک دیترپنهایی دارد که ممکن است کلسترول بد و تریگلیسرید را بالا ببرند، و شکر و خامه و شیر کالری نوشیدنی را سریع بالا میبرند. این را هم در نظر بگیرید که به گفته Compound Interest، عربیکا اسید کلروژنیک کمتری از روبوستا دارد؛ پس دلیلی نیست که عربیکا را از قهوههای دیگر «سالمتر» بدانیم.
قهوه عربیکا برای لاغری
شواهدی نیست که قهوه عربیکا بهخصوص به لاغری کمک کند و ما هم چنین ادعایی نمیکنیم. هاروارد در صفحه قهوه حرفی از کاهش وزن نمیزند و تنها نکته وزنیاش این است که افزودنیها کالری قهوه را بالا میبرند. اگر وزن برایتان مهم است، قهوه را بدون شکر و خامه بنوشید و برنامه کاهش وزن را با پزشک یا متخصص تغذیه بچینید.
طبع قهوه عربیکا
در طب سنتی ایرانی، قهوه جزو خوراکیها و نوشیدنیهای «گرم و خشک» است؛ برای نمونه در جزوه «حفظ سلامتی از دیدگاه طب سنتی ایران» نوشته دکتر محسن ناصری. این دستهبندی میان عربیکا و روبوستا فرقی نمیگذارد و یک باور سنتی است، نه یافته علمی.
طرز تهیه قهوه عربیکا
عربیکا روش دمآوری مخصوصی ندارد و با اسپرسوساز، موکاپات، فرنچپرس، قهوهساز دمی یا دمآوری دستی درست میشود. اگر میخواهید اسیدیته و عطر میوهایاش را واضح بچشید، روشهای فیلتری و دمآوری دستی با رُست روشن تا متوسط انتخاب خوبیاند. برای هر دو ترکیب ۱۰۰ درصد عربیکای خودمان، اسپرسو را پیشنهاد میکنیم. از روش مهمتر، درجه آسیاب است: این قهوهها را برای اسپرسوساز، موکاپات، ایروپرس، دمآوری دستی، قهوهساز دمی و فرنچ پرس آسیاب میکنیم و اگر آسیاب دارید، دان قهوه را بگیرید و درست پیش از دم آسیابش کنید.
قهوه ۱۰۰٪ عربیکا و ترکیبها
در بازار، برچسب «۱۰۰٪ عربیکا» معمولاً یعنی بسته روبوستا ندارد. در فوژانا اما عددی که در نام هر ترکیب آمده، پروفایل طعمی تقریبی آن را نشان میدهد، نه نسبت دقیق وزنی را. دو ترکیب ۱۰۰ درصد عربیکای ما، تجاری و تخصصی، روبوستا ندارند و در صفحه خرید قهوه عربیکا هستند و ترکیبهای ۳۰ تا ۸۰ درصد عربیکا، که عربیکا و روبوستا را با هم دارند، در صفحه قهوه ترکیبی. تنها ترکیبی که عددش نسبت وزنی را هم نشان میدهد، ترکیب ۳۰ درصد است: ۳۰ درصد عربیکا و ۷۰ درصد روبوستا.
سؤالات متداول قهوه عربیکا
عربیکا چه طعمی دارد؟
از روبوستا شیرینتر و نرمتر است، با اسیدیته روشن و تلخی کمتر. بسته به خاستگاه و فرآوری، نتهای میوه، توت، گل، کاکائو یا شکلات در آن حس میشود.
عربیکا چند درصد کافئین دارد؟
حدود ۱٫۲ تا ۱٫۵ درصد وزن دانه، در برابر حدود ۲٫۲ تا ۲٫۷ درصد در روبوستا. کافئین یک فنجان به مقدار پودر و روش دمآوری هم بستگی دارد.
قهوه عربیکا چیست؟
قهوهای که از دانه گونه Coffea arabica درست میشود؛ گونهای بومی اتیوپی که حدود ۶۰ درصد قهوه جهان را تشکیل میدهد و در ارتفاع بالا کشت میشود.
طبع قهوه عربیکا چیست؟
در طب سنتی ایرانی قهوه را گرم و خشک میدانند و این دستهبندی برای عربیکا و روبوستا یکی است. این یک باور سنتی است و پشتوانه علمی ندارد.
قهوه عربیکا ترش است؟
عربیکا از روبوستا اسیدیته بیشتری دارد و در رُست روشن این ترشی دلپذیر پررنگتر است. اگر ترشی را دوست ندارید، عربیکا با رُست متوسط یا ترکیبی با اسیدیته ملایم بردارید.
منابع
- Coffea arabica، ویکیپدیای انگلیسی: https://en.wikipedia.org/wiki/Coffea_arabica
- Coffea canephora، ویکیپدیای انگلیسی: https://en.wikipedia.org/wiki/Coffea_canephora
- Britannica، Coffea arabica: https://www.britannica.com/plant/Coffea-arabica
- Braun (De’Longhi Group)، What is the difference between Arabica and Robusta beans: https://braun-p1.delonghigroup.com/en-us/faqs/What-is-the-difference-between-Arabica-and-Robusta-beans/a/۸۱۹۳۷
- Compound Interest، Coffee: Arabica vs Robusta (۲۰۲۳): https://www.compoundchem.com/wp-content/uploads/۲۰۲۳/۱۰/Coffee-arabica-vs-robusta-۲۰۲۳.pdf
- Coffee Review، Acidity: https://www.coffeereview.com/coffee-glossary/acidity/
- NCA، Coffee Roasts Guide: https://www.aboutcoffee.org/beans/roasts/
- NCA، What is Coffee: https://www.aboutcoffee.org/origins/what-is-coffee/
- Seattle Coffee Gear، Coffee Processing Methods: https://www.seattlecoffeegear.com/pages/shop-coffee-processing-methods-flavor-guide
- World Coffee Research، Study: All Arabica derived from a single ancestral plant: https://worldcoffeeresearch.org/news/۲۰۲۰/study-all-arabica-derived-from-a-single-ancestral-plant
- SCA، The Roots of Robusta: https://sca.coffee/sca-news/۲۵/issue-۲۲/roots-of-robusta
- Mayo Clinic، Caffeine content for coffee, tea, soda and more: https://www.mayoclinic.org/healthy-lifestyle/nutrition-and-healthy-eating/in-depth/caffeine/art-۲۰۰۴۹۳۷۲
- Harvard T.H. Chan School of Public Health، The Nutrition Source: Coffee: https://nutritionsource.hsph.harvard.edu/food-features/coffee/
- محسن ناصری، حفظ سلامتی از دیدگاه طب سنتی ایران (نسخه PDF در سایت دانشگاه لرستان): https://lu.ac.ir/documents/۲۷۸۲/طبع_خوراکی_ها_در_طب_سنتی.pdf