خانه › آموزش قهوه › موکاپات چیست و چطور با آن قهوه درست کنیم؟
نویسنده: مدیر سایت فوژانا | آخرین بهروزرسانی: ۲۶ آبان ۱۴۰۵
پاسخ کوتاه: موکاپات قهوهجوش روگازی سهقسمتی است. آب در مخزن پایین گرم میشود، فشار بخار آن را از میان پودر قهوه در فیلتر قیفی بالا میفرستد و قهوه غلیظ در مخزن بالا جمع میشود. برای تهیه قهوه، مخزن را تا زیر سوپاپ آب کنید، فیلتر را بدون فشردن از قهوه پر کنید، روی حرارت متوسط بگذارید و با شروع صدای قلقل بردارید.
فهرست مطالب
موکاپات چیست و چگونه کار میکند؟
موکاپات (Moka pot) که در ایران به آن قهوهجوش ایتالیایی یا اسپرسوساز روگازی هم میگویند، دستگاه سادهای برای درست کردن قهوه غلیظ روی اجاق است. آلفونسو بیالتی ایتالیایی از سال ۱۹۳۳ مدل «موکا اکسپرس» را برای استفاده خانگی به بازار آورد و فروش آن بعد از کمپین تبلیغاتی پسرش رناتو در دهه ۱۹۴۰ بالا رفت. اسم موکاپات از شهر بندری مخا در یمن گرفته شده که قرنها مرکز تجارت قهوه بود.
سازوکار آن ساده است. آب در مخزن پایین روی شعله گرم میشود. با بالا رفتن دما، فشار بخار و گازهای داخل مخزن زیاد میشود و آب را از راه یک لوله به سمت بالا هل میدهد. آب داغ از میان پودر قهوهای که در فیلتر قیفی است عبور میکند، عصاره قهوه را میگیرد و از دهانهای در وسط مخزن بالا بیرون میریزد. وقتی آب مخزن پایین تقریباً تمام میشود، بخار و آب باقیمانده با هم بالا میآیند و صدای قلقل مشخصی شنیده میشود. این صدا علامت پایان دمآوری است.
اجزای موکاپات
| جزء | کار آن |
|---|---|
| مخزن آب (پایین) | آب داخل آن ریخته و روی شعله گرم میشود. یک سوپاپ اطمینان روی دیواره آن هست تا فشار بیش از حد بالا نرود. |
| فیلتر قیفی | سبد فلزی که پودر قهوه در آن ریخته میشود و لولهاش تا ته مخزن آب میرود. |
| واشر لاستیکی و صافی بالا | زیر مخزن بالا قرار دارند؛ واشر اتصال را آببند میکند و صافی نمیگذارد پودر قهوه بالا برود. |
| مخزن بالا | قهوه آماده در آن جمع میشود و دسته و در دارد. |
موکاپات اسپرسو میسازد؟
نه، از نظر فنی نه. قهوه موکاپات با فشار حدود ۱ تا ۲ بار عصارهگیری میشود، در حالی که استاندارد اسپرسو فشار حدود ۹ بار است. غلظت هم فرق دارد: قهوه موکاپات حدود ۳ تا ۴ درصد مواد جامد محلول دارد و اسپرسو ۹ تا ۱۰ درصد. برای همین این قهوه معمولاً کرمای اسپرسو را ندارد.
با این حال، قهوهای که موکاپات میدهد از قهوه دمی و فرانسه غلیظتر است و طعم پررنگی دارد. به همین دلیل خیلیها برای «آموزش اسپرسو با موکاپات» یا «طرز تهیه اسپرسو با موکاپات» جستوجو میکنند؛ منظورشان همین قهوه غلیظ روگازی است که میشود از آن به جای شات اسپرسو در لاته، موکا یا کاپوچینوی خانگی استفاده کرد. نتیجه نزدیک است، ولی یکی نیست.
طرز تهیه قهوه با موکاپات (قدم به قدم)
چه قهوهای و چه آسیابی؟
دفترچه بیالتی آسیاب متوسطریز را توصیه میکند: ریزتر از قهوه دمی، ولی درشتتر از اسپرسو. قهوهای که برای اسپرسوساز آسیاب شده معمولاً برای موکاپات زیادی ریز است و دمآوری را کند میکند. در فروشگاه فوژانا هنگام سفارش هر قهوه میتوانید گزینه آسیاب «موکوپات» را انتخاب کنید؛ قهوههایی را که این گزینه را دارند در صفحه خرید قهوه برای موکاپات ببینید.
مقدار آب و قهوه بر اساس سایز (کاپ)
در موکاپات لازم نیست قهوه را وزن کنید، چون هر سایز فیلتر قیفی متناسب با مخزن آب خودش ساخته شده است. قاعده ساده این است: مخزن را تا زیر سوپاپ آب کنید و فیلتر را تا لبه از قهوه پر کنید. اگر ترازو دارید، جیمز هافمن، باریستای انگلیسی، نسبت قهوه به آب را حدود یک به ده (وزنی) پیشنهاد میکند. در دستور رُستری Coava هم برای ۲۵۰ گرم آب، ۲۸ گرم قهوه آمده است.
حجم تقریبی موکاپاتهای آلومینیومی در سایزهای مختلف، طبق ویکیپدیای انگلیسی:
| سایز | حجم تقریبی |
|---|---|
| ۱ کاپ | ۶۰ میلیلیتر |
| ۲ کاپ | ۹۰ میلیلیتر |
| ۳ کاپ | ۱۳۰ میلیلیتر |
| ۴ کاپ | ۱۸۵ میلیلیتر |
| ۶ کاپ | ۲۵۰ میلیلیتر |
| ۹ کاپ | ۴۱۰ میلیلیتر |
| ۱۲ کاپ | ۵۹۵ میلیلیتر |
عدد دقیق بین برندها کمی فرق دارد. مدلهای استیل هم کمی کمحجمترند؛ مثلاً ۴ کاپ استیل حدود ۱۷۰ میلیلیتر است.
مراحل تهیه قهوه با موکاپات
- بار اول: اگر موکاپات نو است، همه قطعات را با آب گرم بشویید و دو سه بار قهوه درست کنید و دور بریزید. بیالتی این کار را برای از بین رفتن طعم فلزی توصیه میکند.
- آب: مخزن پایین را تا زیر سوپاپ اطمینان آب کنید و از آن بالاتر نریزید. دفترچه بیالتی آب سرد میگوید. بعضی باریستاها، از جمله جیمز هافمن و رُستری Coava، آبی را که تازه جوش آمده یا ۹۶ تا ۹۹ درجه است در مخزن میریزند تا دمآوری زودتر شروع شود. اگر آب داغ ریختید، مخزن را با حوله یا دستکش نگه دارید.
- قهوه: فیلتر قیفی را در مخزن بگذارید و آن را تا لبه از قهوه پر کنید. سطح قهوه را آرام صاف کنید ولی آن را فشار ندهید. پودر اضافه روی لبه فیلتر را پاک کنید تا واشر خوب بنشیند.
- بستن: مخزن بالا را محکم روی مخزن پایین بپیچانید.
- حرارت: موکاپات را روی شعله متوسط تا ملایم بگذارید. شعله گاز نباید از کف دستگاه بیرون بزند و دسته نباید بالای شعله باشد. در را باز بگذارید تا بیرون آمدن قهوه را ببینید.
- دمآوری: وقتی قهوه شروع به بیرون آمدن کرد، شعله را تا حد ممکن کم کنید. هافمن میگوید اگر قهوه غلیظ و تند بیرون میآید، موکاپات را کامل از روی شعله بردارید.
- برداشتن: همین که مخزن بالا پر شد و صدای قلقل بلند شد، موکاپات را فوراً از روی حرارت بردارید. طبق دفترچه بیالتی، ماندن روی حرارت بعد از این مرحله قهوه را بیش از حد داغ و تلخ میکند. برای توقف سریع، میتوانید کف مخزن را چند ثانیه زیر آب سرد شیر بگیرید.
- سرو: قهوه را در مخزن بالا یک بار هم بزنید، چون اول و آخر دمآوری غلظت یکسانی ندارد، و بعد در فنجان بریزید.
موکاپات چند دقیقه باید روی حرارت بماند؟
عدد ثابتی ندارد و به سایز دستگاه، نوع اجاق، دمای آب اول کار و شدت شعله بستگی دارد. برای مقایسه، در دستور Coava با آب داغ و شعله متوسط تا ملایم، کل دمآوری حدود ۴ دقیقه طول میکشد. با آب سرد، زمان بیشتری لازم است تا آب به دمای لازم برسد. به جای تایمر، به نشانهها توجه کنید: شروع جریان قهوه برای کم کردن شعله، و صدای قلقل برای برداشتن.
طرز تهیه قهوه کفدار با موکاپات
قهوه دمشده با موکاپات کرمای اسپرسو را ندارد، ولی با یک روش قدیمی که در قهوه کوبایی رایج است میشود رویش کف شیرین و غلیظی ساخت. در کوبا این کف را «اسپوما» یا «اسپومیتا» مینامند و قهوه آن را معمولاً با موکاپات درست میکنند:
- شکر را در یک لیوان یا پارچ کوچک بریزید. در روش سنتی از شکر قهوهای استفاده میشود.
- موکاپات را روی حرارت بگذارید و اولین قطرهها یا یک قاشق از قهوهای را که بیرون میآید، روی شکر بریزید. این قطرههای اول غلیظتر از بقیه قهوهاند.
- شکر و قهوه را با قاشق تند و پشت سر هم هم بزنید تا خامهای روشن و کفدار شود.
- وقتی دمآوری تمام شد، باقی قهوه را روی این کف بریزید و آرام هم بزنید. لایهای کف قهوهای روشن روی فنجان مینشیند.
چون قهوه داغ است، شکر بیشتری در آن حل میشود و نتیجه شیرینتر و کمی غلیظتر از وقتی است که شکر را سر میز اضافه کنید. اگر قهوه بدون شکر میخواهید، راه دیگر کف شیر است: شیر داغ (نه جوشیده) را در شیشه دربدار مقاوم به حرارت بریزید، در را محکم ببندید، شیشه را در حوله بپیچید و حدود یک دقیقه تکان دهید، بعد روی قهوه بریزید.
اشتباهات رایج و نکات
بیشتر قهوههای تلخ یا آبکی موکاپات از چند اشتباه تکراری میآیند:
- فشردن قهوه: در اسپرسوساز قهوه را تمپ میکنند، ولی در موکاپات نه. دفترچه بیالتی صریحاً میگوید قهوه را فشار ندهید. قهوه فشرده جلوی عبور آب را میگیرد و دمآوری کند و ناهموار میشود.
- آب بالاتر از سوپاپ: سوپاپ برای ایمنی است و آب نباید به آن برسد یا از آن بالاتر برود.
- شعله زیاد: شعلهای که از کف دستگاه بیرون بزند هم دسته را داغ میکند و هم قهوه را با فشار و سرعت زیاد بیرون میپاشد.
- ماندن روی حرارت بعد از قلقل: از این لحظه به بعد قهوه بیش از حد داغ میشود و طعم تلخ میگیرد.
- آسیاب خیلی ریز یا خیلی درشت: میزان ریزی و فشردگی قهوه سرعت عصارهگیری و غلظت را تعیین میکند. آسیاب اسپرسو دمآوری را کند میکند و آسیاب درشت قهوه رقیق میدهد.
- روشن کردن بدون آب: موکاپات را هیچوقت بدون آب در مخزن پایین روی حرارت نگذارید.
- شستن با مایع ظرفشویی یا در ماشین ظرفشویی: بیالتی میگوید قطعات را فقط با آب گرم و بدون مواد شوینده یا اسکاچ زبر بشویید. موکاپات آلومینیومی مناسب ماشین ظرفشویی نیست؛ طبق ویکیپدیا، شستن در ماشین ظرفشویی مقدار آلومینیومی را که به قهوه منتقل میشود بهطور محسوسی بالا میبرد.
- خشک نکردن: همه قطعات را قبل از بستن و کنار گذاشتن کاملاً خشک کنید.
- واشر فرسوده: واشر لاستیکی و صافی بالا را هر چند وقت بررسی کنید و اگر ترک خورده، سفت شده یا آسیب دیده، عوض کنید. سوراخ سوپاپ را هم گاهی نگاه کنید که گرفته نباشد.
- اجاق القایی: موکاپات آلومینیومی روی اجاق القایی (اینداکشن) کار نمیکند؛ برای این اجاق مدل استیل یا مدلهای مخصوص القایی لازم است.
موکاپات چند کاپ بگیریم؟
اولین نکته این است که «کاپ» در موکاپات فنجان معمولی نیست. هر کاپ حدود ۴۰ تا ۶۰ میلیلیتر قهوه غلیظ است، یعنی به اندازه یک فنجان کوچک اسپرسوخوری. پس موکاپات ۶ کاپ، شش لیوان قهوه نمیدهد؛ حدود ۲۵۰ میلیلیتر قهوه غلیظ میدهد.
نکته دوم: فیلتر قیفی برای پر شدن تا لبه طراحی شده و همه دستورها آن را پر میکنند. پس سایزی بگیرید که معمولاً کامل از آن استفاده میکنید، نه سایزی خیلی بزرگتر از نیازتان. جدول زیر یک راهنمای کلی بر اساس حجم است:
| مصرف | سایز پیشنهادی |
|---|---|
| یک نفر، یک فنجان کوچک قهوه غلیظ | ۱ یا ۲ کاپ |
| یک نفر با لاته یا موکای خانگی، یا دو نفر قهوه کوچک | ۳ کاپ |
| دو تا سه نفر، یا یک نفر که فنجان بزرگتری مینوشد | ۴ تا ۶ کاپ |
| خانواده یا مهمانی | ۹ کاپ و بالاتر |
جنس هم مهم است. مدل کلاسیک موکاپات آلومینیومی است؛ مدل استیل روی اجاق القایی هم کار میکند. اگر اجاق القایی دارید، این را قبل از خرید در نظر بگیرید.
قبل از خرید موکاپات به چه چیزهایی دقت کنیم؟
- نوع اجاق: برای اجاق القایی مدل استیل یا مدل مخصوص القایی لازم است.
- سوپاپ اطمینان: موکاپات استاندارد روی مخزن پایین سوپاپ دارد؛ مدلی بدون سوپاپ نخرید.
- قطعات یدکی: واشر لاستیکی و صافی بالا با گذشت زمان فرسوده میشوند و باید عوض شوند؛ مدلی بگیرید که واشر یدکی آن در دسترس باشد.
- سایز: بر اساس جدول بالا و مقدار قهوهای که معمولاً در هر نوبت مینوشید.
- دسته: دستهای که از بدنه فاصله دارد و جنسش گرما را کمتر منتقل میکند، کار با دستگاه داغ را راحتتر میکند.
سؤالات متداول موکاپات
موکاپات چگونه کار میکند؟
آب در مخزن پایین گرم میشود و فشار بخار آن را از لوله فیلتر قیفی بالا میفرستد. آب از میان پودر قهوه رد میشود و قهوه غلیظ در مخزن بالا جمع میشود. فشار آن حدود ۱ تا ۲ بار است.
موکاپات چند دقیقه باید بجوشد؟
زمان ثابتی ندارد. در یک دستور مرجع با آب داغ و شعله متوسط تا ملایم، حدود ۴ دقیقه طول میکشد. نشانه پایان، پر شدن مخزن بالا و صدای قلقل است؛ همان لحظه از روی حرارت بردارید.
موکاپات چند کاپ بگیریم؟
هر کاپ حدود ۴۰ تا ۶۰ میلیلیتر است. برای یک نفر ۱ تا ۳ کاپ و برای دو تا سه نفر ۴ تا ۶ کاپ کافی است. سایزی بگیرید که معمولاً کامل از آن استفاده میکنید.
موکاپات برقی با روگازی چه فرقی دارد؟
اصل کار یکی است. در مدل برقی یک المنت گرمایی در مخزن آب هست و دیگر به اجاق نیاز ندارید؛ برای محل کار یا جایی که گاز نیست مناسب است. مدل روگازی سادهتر است و قطعه برقی ندارد.
با موکاپات میشود لاته یا کاپوچینو درست کرد؟
بله. قهوه دمشده با موکاپات را به جای شات اسپرسو بریزید و شیر داغ کفدار را رویش اضافه کنید. طعم نزدیک است، هرچند این قهوه از اسپرسو رقیقتر است.
چرا قهوه موکاپات طعم فلز میدهد؟
در موکاپات نو این طبیعی است. بیالتی توصیه میکند بار اول دو سه بار قهوه درست کنید و دور بریزید. شستن با مواد شوینده هم میتواند به آلومینیوم آسیب بزند و روی طعم اثر بگذارد.
روشهای دیگر دم کردن قهوه در خانه کداماند؟
فرنچ پرس، قهوهساز دمی، دمآوری دستی، ایروپرس و قهوه ترک هر کدام طعم و غلظت متفاوتی میدهند. برای مقایسه آنها مطلب روشهای دمآوری قهوه در خانه را بخوانید.
منابع
- Moka pot، ویکیپدیای انگلیسی: https://en.wikipedia.org/wiki/Moka_pot
- دفترچه راهنمای Bialetti Moka Express (manuals.plus): https://manuals.plus/asin/B0000CFSS5
- HuffPost UK، روش جیمز هافمن برای موکاپات: https://huffingtonpost.co.uk/entry/james-hoffmann-moka-pot-coffee-routine_uk_673b1cc9e4b0ebe12e36b57d
- Coava Coffee Roasters، Moka Pot brew guide: https://coavacoffee.com/brew-methods/moka-pot
- Cuban espresso، ویکیپدیای انگلیسی: https://en.wikipedia.org/wiki/Cuban_espresso
- Mocha, Yemen، ویکیپدیای انگلیسی: https://en.wikipedia.org/wiki/Mocha,_Yemen
- My Ginger Garlic Kitchen، روش کف کردن شیر در شیشه: https://www.mygingergarlickitchen.com/no-machine-cafe-mocha/
- گزینههای آسیاب محصولات: صفحات محصول در fuzhana.ir
آخرین بهروزرسانی: ۲۶ آبان ۱۴۰۵