نویسنده: مدیر سایت فوژانا | تاریخ انتشار: ۱۱ شهریور ۱۴۰۴ | آخرین بهروزرسانی: ۲۶ آبان ۱۴۰۵
پاسخ کوتاه: چرخه طعمی قهوه (Coffee Taster’s Flavor Wheel) نمودار دایرهای سهلایهای است که انجمن قهوه تخصصی (SCA) و مؤسسه تحقیقات جهانی قهوه (WCR) در سال ۲۰۱۶ منتشر کردند. مرکز چرخه ۹ دسته کلی طعم دارد، مثل میوهای، گلی، شیرین و برشته، و هرچه به بیرون میروید، توصیفها دقیقتر میشوند؛ مثلاً از «میوهای» به «مرکبات» و بعد به «لیمو».
فهرست مطالب
چرخه طعمی قهوه چیست؟
چرخه طعمی قهوه نقشهای برای نام بردن طعمها و عطرهایی است که در یک فنجان قهوه حس میکنیم. وقتی قهوهای را میچشید و فقط میدانید «یک چیز میوهای» در آن هست، چرخه کمک میکند آن حس را قدمبهقدم دقیقتر کنید و برای آن کلمهای پیدا کنید که دیگران هم همان را بفهمند. چرخه سه لایه دارد:
- مرکز: دستههای کلی، مثل «میوهای»، «شیرین»، «ادویهای» و «برشته».
- لایه میانی: زیرشاخهها، مثل «مرکبات»، «توتها»، «کاکائو» یا «مغزها».
- لایه بیرونی: نتهای مشخص، مثل «لیمو»، «کشمش»، «وانیل» یا «فندق».
نخستین نسخه این چرخه در سال ۱۹۹۵ با نام انجمن قهوه تخصصی آمریکا (SCAA) و به طراحی تد لینگل منتشر شد. بیش از بیست سال بعد، در ۲۰۱۶، چرخه از نو طراحی شد. پژوهشگران دانشگاه کالیفرنیا، دیویس، از ۷۲ نفر، شامل ۲۹ ارزیاب آموزشدیده و ۴۳ متخصص صنعت قهوه، خواستند ویژگیهای طعمی را بر اساس شباهت دستهبندی کنند. گروهبندی و جای هر دسته روی چرخه از تحلیل آماری همین دادهها به دست آمد و نتیجه، چرخهای سهلایه با ۹ دسته اصلی بود.
ریشه علمی چرخه: واژگان حسی WCR
چرخه ۲۰۱۶ بر پایه «واژگان حسی قهوه» (Coffee Sensory Lexicon) مؤسسه WCR ساخته شده است. این واژگان در مرکز تحلیل حسی دانشگاه ایالتی کانزاس تدوین شد و ۱۱۰ ویژگی طعمی، عطری و بافتی قهوه را تعریف میکند. برای هر ویژگی یک ماده مرجع هم معرفی شده تا ارزیابها بدانند مثلاً «سیب» یا «یاس» دقیقاً چه بو و طعمی است و شدتش را چطور بسنجند. نسخه ۲.۰ این واژگان در اکتبر ۲۰۱۷ منتشر شد و برای ۲۴ ویژگی، از جمله ترشی، تلخی، سیب، نارگیل و یاس، مرجعهایی آورد که در همه جای دنیا پیدا میشوند.
تفاوت این دو ابزار ساده است: چرخه برای پیدا کردن کلمه است و واژگان برای تعریف دقیق آن کلمه.
دستهبندیهای اصلی چرخه طعمی؛ جدول فارسی
جدول زیر فقط نام ۹ دسته اصلی مرکز چرخه را به فارسی آورده است. مثالها و توضیحها نوشته خودماناند، نه ترجمه خانههای چرخه؛ زیرشاخهها و نتهای لایه بیرونی را در نسخه رسمی چرخه در وبسایت SCA ببینید. ترتیب جدول هم از دستههایی شروع میشود که روی بسته قهوه بیشتر به چشم میآیند.
| دسته اصلی | نام انگلیسی | مثالهای ما | توضیح کوتاه |
|---|---|---|---|
| شیرین | Sweet | عسل، کارامل، شکر قهوهای | حس شیرینی و گرمای شکر پختهشده، بیآنکه شکری به قهوه اضافه شده باشد. |
| میوهای | Fruity | سیب زرد، هلو، توتفرنگی | از میوههای تازه و ترد تا میوههای پخته و خشک؛ در قهوههای فرآوری طبیعی، نتهایی شبیه توتهای رسیده رایجتر است. |
| گلی | Floral | یاس، گلسرخ، چای سیاه | عطری سبک و معطر که بیشتر با بینی حس میشود؛ واریته گیشا را معمولاً با همین عطرها میشناسند. |
| مغزی / کاکائویی | Nutty / Cocoa | فندق، بادام، شکلات تلخ | طعمهای گرم و آشنا؛ از مغزهای برشته تا کاکائو و شکلات. |
| ادویهای | Spices | دارچین، میخک، فلفل سیاه | از ادویههای گرم و شیرین تا تندی فلفل. |
| برشته | Roasted | نان برشته، غلات، دود | طعمهایی که بیشتر از خود برشتهکاری میآیند تا از دانه. |
| ترش / تخمیری | Sour / Fermented | ترشی تازه شبیه لیمو، میوهای رسیده، تخمیری | ترشی ملایم و روشن به قهوه جان میدهد؛ ترشی تند یا حس تخمیری شدید معمولاً ایراد است. |
| سبز / گیاهی | Green / Vegetative | علف تازه، نخودفرنگی خام | حس خامی و گیاهی؛ اگر پررنگ باشد، معمولاً ایراد به حساب میآید. |
| سایر | Other | مقوا، خاک مرطوب، بوی دارویی | بیشتر طعمهای این دسته در قهوه مرغوب نشانه نقصاند. |
«نت طعمی» یعنی چه؟
وقتی روی بسته قهوه میخوانید «توتفرنگی» یا «شکلات»، یعنی ارزیاب در طعم یا عطر آن قهوه چیزی شبیه اینها حس کرده است؛ نه اینکه توتفرنگی یا شکلات به قهوه اضافه شده باشد. قهوه ترکیبهای معطر زیادی دارد و بعضی از آنها همان ترکیبهاییاند که در میوه، گل یا ادویه هم پیدا میشوند. برای همین در توضیح محصولات معمولاً از تعبیر «یادآور» استفاده میشود؛ مثلاً «یادآور سیب زرد و نارنگی». هر نت در لایه بیرونی چرخه، در واژگان WCR یک تعریف و یک ماده مرجع دارد تا همه ارزیابها از یک کلمه یک برداشت داشته باشند.
بیشتر نتهای دسته «سایر» و بخشی از «سبز» و «ترش» در قهوه مرغوب نشانه نقصاند؛ مثلاً طعم کاغذی، کپک یا لاستیک. رُسترها از همین بخش چرخه برای کنار گذاشتن محمولههای معیوب پیش از خرید استفاده میکنند. برای همین چرخه هم برای توصیف طعمهای خوب به کار میرود و هم برای پیدا کردن ایراد.
تفاوت طعم (Taste) و عطر (Aroma)
گیرندههای زبان فقط پنج مزه پایه را حس میکنند: شیرینی، ترشی، شوری، تلخی و اومامی (مزه گوشتی یا سس سویا). این مزهها فقط بخشی از طعم را میسازند و بخش دیگر از بویایی میآید؛ نتهایی مثل توتفرنگی، یاس یا فندق را در اصل با بینی حس میکنیم و ترکیب مزه و بو همان «طعم» (Flavor) است. برای همین وقتی سرما خوردهاید و بویاییتان ضعیف شده، قهوه یکنواخت و بیطعم به نظر میرسد.
در ارزیابی قهوه اینها جدا از هم بررسی میشوند: «رایحه خشک» (Fragrance) بوی پودر پیش از ریختن آب است، «عطر» (Aroma) بوی قهوه دمشده، و «طعم» حسی است که هنگام نوشیدن در دهان شکل میگیرد. بیشتر خانههای چرخه به عطر و طعم مربوطاند، نه به پنج مزه پایه.
چگونه از چرخه طعمی استفاده کنیم؟
SCA استفاده از چرخه را در هشت گام توضیح داده است:
- کل چرخه را ببینید: با ساختار و واژهها آشنا شوید و فعلاً نگران کلمههای ناآشنا نباشید.
- قهوه را با دقت بچشید: اول رایحه پودر، بعد عطر هنگام ریختن آب و در آخر طعم هنگام نوشیدن.
- از مرکز شروع کنید: یک دسته کلی انتخاب کنید، مثلاً «میوهای»، و به بیرون بروید؛ «مرکبات» و بعد «لیمو». هرجا توصیفتان کامل شد، همانجا بایستید.
- واژگان WCR را بخوانید: تعریف دقیق ویژگی را با برداشت خودتان مقایسه کنید.
- مرجعها را بو کنید و بچشید: میوه، ادویه یا شکلات واقعی حافظه طعمیتان را میسازند. مرجعهای عطری مثل مواد شیمیایی را هرگز نخورید.
- دوباره از مرکز شروع کنید: با قهوه بعدی همین مسیر را بروید و خانههای کناری را هم بررسی کنید.
- از واژههای مشترک استفاده کنید: با این کلمهها با دیگران درباره قهوه حرف بزنید.
- رنگها را مطالعه کنید: رنگ هر خانه با طعمش تناسب دارد. اگر چیزی «قرمز» و میوهای حس میکنید، خانههای قرمز را نگاه کنید؛ اگر چیزی «قهوهای»، سراغ ادویهها و غلات بروید.
یک مثال عملی
فرض کنید قهوهای از اتیوپی را با فرنچ پرس یا دمآوری دستی دم کردهاید. هنگام بو کردن پودر، چیزی شیرین و میوهای حس میکنید. از مرکز چرخه «میوهای» را انتخاب میکنید. در لایه میانی میان «توتها»، «مرکبات» و «میوههای دیگر» مردد هستید؛ عطر بیشتر به میوههای قرمز و آبی تیره شبیه است، پس «توتها» را انتخاب میکنید و در لایه بیرونی به «بلوبری» میرسید. هنگام نوشیدن، تهمایهای عطری هم حس میکنید که به میوه شبیه نیست؛ دوباره از مرکز شروع میکنید، «گلی» را انتخاب میکنید و به «یاس» میرسید. یادداشت نهایی شما: «بلوبری، یاس». اگر بعد از چشیدن به بسته نگاه کنید و نتها نزدیک باشند، یعنی مسیر را درست رفتهاید؛ اگر نباشند هم اشکالی ندارد، چون برداشت هر فرد با تمرین دقیقتر میشود.
به فاصله خانهها هم دقت کنید. وقتی دو خانه به هم چسبیدهاند، ارزیابها آن دو را نزدیک به هم دانستهاند. فاصله میان دو خانه یعنی نسبت کمتر، و هرچه آن فاصله عمیقتر به سمت مرکز برود، ارتباطشان کمتر است.
چرخه طعمی در کاپینگ و امتیاز SCA
کاپینگ روش استاندارد چشیدن و ارزیابی قهوه است. در فرم کاپینگ SCA که در سال ۲۰۰۴ منتشر شد، قهوه از ۱۰۰ امتیاز سنجیده میشد و امتیاز ۸۰ و بالاتر مرز قهوه تخصصی بود. این فرم ده ویژگی داشت:
- رایحه خشک و عطر (Fragrance/Aroma)
- طعم (Flavor)
- پسمزه (Aftertaste)
- اسیدیته (Acidity)
- بدنه (Body)
- تعادل (Balance)
- یکنواختی فنجانها (Uniformity)
- تمیزی فنجان (Clean Cup)
- شیرینی (Sweetness)
- امتیاز کلی (Overall)
چرخه در این فرم بیشتر در ستون «طعم» و «عطر» به کار میآید و کمک میکند ارزیابها با کلمههای یکسان یادداشت بنویسند. SCA از نوامبر ۲۰۲۴ روش جدیدی به نام ارزیابی ارزش قهوه (CVA) را جایگزین فرم ۲۰۰۴ کرده که ارزیابی را به بخشهای فیزیکی، توصیفی، ترجیحی و بیرونی تقسیم میکند. معنای عدد امتیاز و روش محاسبه آن را در مقاله امتیاز SCA قهوه توضیح دادهایم.
نتهای طعمی قهوههای تکخاستگاه روی چرخه
نتهایی که روی بسته قهوههای تخصصی میبینید، همان کلمههای لایه بیرونی چرخهاند. چند نمونه از قهوههای تکخاستگاه فوژانا که هنگام نگارش این مقاله موجود بودند، با نتهایی که در صفحه محصول آمده:
| قهوه | نتهای اعلامشده | دسته اصلی روی چرخه |
|---|---|---|
| کلمبیا آرکیلا (فرآوری عسلی) | هلو رسیده، زردآلو، دانه کاکائو | میوهای؛ مغزی/کاکائویی |
| کلمبیا آنتیوکیا (تخمیر بیهوازی طبیعی) | توتفرنگی، گیلاس سیاه، انگور قرمز، آناناس رسیده | میوهای |
| اتیوپی بورسا (فرآوری طبیعی) | بلوبری، توتفرنگی، گل یاس، هلو | میوهای؛ گلی |
| گواتمالا سولالا (تمامشسته) | سیب قرمز، پوست پرتقال رسیده، آلبالو، شکلات شیری | میوهای؛ مغزی/کاکائویی |
همانطور که میبینید، قهوههای اتیوپی و کلمبیای این فهرست بیشتر در نیمه میوهای و گلی چرخهاند. برای تمرین، دو قهوه از دو خاستگاه متفاوت را کنار هم بچشید و نتهای خودتان را با نتهای بسته مقایسه کنید. فهرست کامل قهوه تک خاستگاه فوژانا را ببینید.
تمرین تقویت حس چشایی
تشخیص طعم مهارتی است که با تمرین بهتر میشود. این روشها را امتحان کنید:
- دفترچه طعم: برای هر قهوه نام، خاستگاه، روش دم و نتهایی را که حس کردید بنویسید و از کلمههای چرخه استفاده کنید.
- مقایسه کنار هم: دو یا سه قهوه را همزمان بچشید؛ تفاوتها کنار هم واضحترند.
- مرجعهای واقعی: پیش از چشیدن، یک برش لیمو، کمی کشمش، چند دانه فندق یا تکهای شکلات تلخ را بو کنید و بچشید.
- کاپینگ گروهی: با دوستان قهوهدوست بچشید و درباره کلمهها به توافق برسید؛ همین کاری که ارزیابها «کالیبراسیون» مینامند.
- روش دم ثابت: وقتی دو قهوه را مقایسه میکنید، روش دم، نسبت قهوه به آب و دمای آب را برای هر دو یکسان نگه دارید تا تفاوتها فقط از خود دانه باشد، نه از روش تهیه.
- نتهای بسته: نتهای روی بسته را اول نخوانید؛ بعد از چشیدن آنها را با یادداشت خودتان مقایسه کنید.
چرخه برای همه کاربرد دارد. باریستا با آن منوی کافه را دقیقتر توصیف میکند، رُستر پروفایل رُست و کیفیت بچها را مقایسه میکند و مصرفکننده با شناختن کلمههای روی بسته، قهوهای را انتخاب میکند که به سلیقهاش نزدیکتر است.
سؤالات متداول
چرخه طعمی قهوه چیست؟
نمودار دایرهای سهلایهای از SCA و WCR (نسخه ۲۰۱۶) که طعمها و عطرهای قهوه را از ۹ دسته کلی در مرکز تا نتهای مشخص در لایه بیرونی دستهبندی میکند.
چرخه طعمی قهوه به فارسی چه دستههایی دارد؟
نه دسته: شیرین، میوهای، گلی، مغزی/کاکائویی، ادویهای، برشته، ترش/تخمیری، سبز/گیاهی و سایر. نام فارسی و مثالهای هر دسته را در جدول همین مقاله آوردهایم.
جدول چرخه طعمی قهوه را چطور بخوانیم؟
از مرکز شروع کنید و یک دسته کلی انتخاب کنید، سپس در لایه میانی زیرشاخه و در لایه بیرونی نت مشخص را پیدا کنید. رنگ خانهها با طعمشان تناسب دارد و خانههای چسبیده به هم، طعمهای نزدیک به هماند.
چرخه طعمی قهوه را از کجا ببینیم یا دانلود کنیم؟
نسخه رسمی چرخه را SCA منتشر میکند و در وبسایت این انجمن معرفی شده است. واژگان حسی WCR که پایه چرخه است، در وبسایت WCR رایگان در دسترس است. در همین مقاله فقط نام فارسی ۹ دسته اصلی را آوردهایم، نه ترجمه کامل چرخه.
تفاوت Taste و Aroma در قهوه چیست؟
Taste مزههای پایهای است که زبان حس میکند (شیرینی، ترشی، شوری، تلخی و اومامی) و Aroma عطرهایی است که با بینی حس میشود. Flavor ترکیب هر دو است.
آیا مصرفکنندگان عادی هم میتوانند از چرخه طعمی استفاده کنند؟
بله. چرخه کمک میکند نتهای روی بسته را بفهمید و قهوهای نزدیکتر به سلیقهتان انتخاب کنید.
آیا چرخه طعمی فقط برای قهوه تخصصی کاربرد دارد؟
نه. هر قهوهای را میشود با چرخه توصیف کرد، اما قهوههای تخصصی چون تنوع طعمی بیشتری دارند، بیشتر با آن توصیف میشوند.
جمعبندی
چرخه طعمی قهوه زبان مشترکی برای توصیف قهوه است: از ۹ دسته کلی در مرکز شروع میکنید و تا نتهای مشخص لایه بیرونی پیش میروید. با چند بار چشیدن کنار هم و یادداشتبرداری، خواندن نتهای روی بسته و انتخاب قهوه برایتان سادهتر میشود.
منابع
- SCA، How to Use the Coffee Taster’s Flavor Wheel in Eight Steps: https://sca.coffee/sca-news/how-to-use-the-flavor-wheel-in-eight-steps
- Spencer M, Sage E, Velez M, Guinard JX. Using Single Free Sorting and Multivariate Exploratory Methods to Design a New Coffee Taster’s Flavor Wheel. Journal of Food Science. 2016. https://escholarship.org/content/qt11x4j422/qt11x4j422.pdf
- World Coffee Research، Sensory Lexicon: https://worldcoffeeresearch.org/resources/sensory-lexicon
- SCA، Coffee Taster’s Flavor Wheel (صفحه رسمی، نسخه ۲۰۱۶ با WCR، مجوز CC BY-NC-ND ۴.۰): https://sca.coffee/research/coffee-tasters-flavor-wheel
- Trade Coffee، The Coffee Taster’s Flavor Wheel, Explained: https://drinktrade.com/blog/education/coffee-tasters-flavor-wheel
- Ozone Coffee، What do coffee cupping scores actually mean?: https://ozonecoffee.co.uk/blogs/journal/what-do-coffee-cupping-scores-actually-mean
- Taste، ویکیپدیای انگلیسی: https://en.wikipedia.org/wiki/Taste
- نتهای طعمی محصولات: صفحات محصول تکخاستگاه در fuzhana.ir
آخرین بهروزرسانی: ۲۶ آبان ۱۴۰۵